History

Waarom vonden heksenvervolgingen plaats?

heksenvervolgingen

In mijn rubriek ‘Historische vragen en antwoorden’ beantwoord ik vragen die ik krijg over dingen uit de geschiedenis. Deze keer beantwoord ik de vraag: ‘waarom vonden heksenvervolging plaats?’ Met behulp van een aantal sub-vragen zal ik deze vraag uitgebreid beantwoorden.

Wanneer vonden deze vervolgingen plaats?

Veel mensen hebben bij heksenvervolging het beeld dat middeleeuwers lukraak vrouwen op de brandstapel gooiden, of op een andere manier doodden, omdat ze dachten dat deze vrouw een heks zou zijn. Dit beeld klopt niet helemaal. De meeste heksenvervolgingen vonden namelijk niet tijd in de Middeleeuwen, maar in de vroegmoderne tijd (1500-1800).  In veel landen werd in de 17e eeuw al een verbod ingesteld op deze vervolgingen, en in 1636 door Paus Urbanus VIII. Het hoogtepunt van de vervolgingen van Heksen lag dus in de 16e en eerste helft van de 17e eeuw.

Wie werden als heksen beschouwd?

We kunnen een onderscheid maken in de twee hoofdgroepen die werden vervolg tijdens de heksenvervolgingen. De eerste groep zijn de zogenoemde ‘Zwarte Magiërs’. Dit was een groep magiërs die ervan beschuldigt werd hun magische krachten niet voor het goede te gebruiken. Er waren dus ook goede ‘magiërs’ die hun magie wel voor het goede gebruikte. Bijvoorbeeld om mensen te genezen met magische drankjes. Maar de Zwarte Magiërs zouden hun magie dus gebruiken om bijvoorbeeld impotentie, misoogsten of zelfs de dood te veroorzaken.  Ook zouden ze vervloekingen uitspreken, of zogenaamde voodoo-poppen maken en gebruiken.

De tweede groep die als heksen werden beschouwd waren mensen die werden aangewezen als een zondebok. Wanneer er bijvoorbeeld een misoogst plaatsvond, of een ziekte uitbraak, zocht men iemand om de schuld op vast te pinnen. Vaak werd dit ook aan de ‘Zwarte Magiërs’ vastgepind. Maar er zijn ook gevallen waar iemand als zondebok wordt beschouwd omdat hij of zij een heiden zou zijn. Hekserij werd ook vaak gelinkt aan heidense rituelen. Ook gebeurde het dat een oudere, alleenstaande vrouw als zondebok werd aangewezen.

Heksenverbranding

Heksenverbranding van Anneken Hendriks in Amsterdam

Hoe werd gekeken of iemand een heks was?

Men gebruikte zogenaamde proeven om te kijken om te zien of iemand een heks was. Een vermoedelijke heks werd bijvoorbeeld belast met zware gewichten, en dan in het water gegooid. Als de heks bleef drijven zou ze een heks zijn. Wel werd er vaak een touw aan de beschuldigde gebonden. Dit zodat ze hem of haar naar boven konden halen wanneer er wel sprake was van verdrinking. Als de heks zonk was ze namelijk onschuldig, en dan mocht ze gewoon naar huis. Soms waren de beschuldigers nog niet overtuigd van de onschuld van de heks, ze zou zichzelf namelijk expres naar de bodem kunnen laten zinken. In dit geval werd er op andere technieken geprobeerd om te achterhalen of ze echt te maken hadden met een heks.

Een van de veelgebruikte methodes in dit geval was martelen. Het martelen zorgde er vaak voor dat vermoedelijke heksen door de pijn bekentenissen aflegden. Inmiddels weten wij in de moderne tijd dat ook onschuldigen door martelen bekentenissen zullen afleggen, maar toen was martelen nog een heel erg gebruikelijke ondervragingstechniek. Om een vermoedelijke heks te mogen martelen moest er wel een getuigenverklaring zijn van iemand die haar ook magie had zien gebruiken.

Hoeveel heksenvervolgingen vonden er eigenlijk plaats?

Precieze aantallen van hoeveel heksenvervolging er nou eigenlijk plaatsvonden zijn niet bekend. Over heel Europa lopen de schattingen uiteen van 30.000 tot 150.000 rechtszaken tegen vermeende hersenen. In ongeveer 30.000 tot 60.000 hiervan kwam men ook tot een veroordeling. Ook werd niet iedere heks tot de brandstapel, of een andere dood, veroordeeld. In veel gevallen kreeg zij slechts een boete, of werd ze verbannen. Zo zijn er in Nederland ongeveer 250 heksen daadwerkelijk tot de dood veroordeel, waarvan er maar 2 in Amsterdam! De meeste vervolging in het huidige gebied van Nederland vonden plaats in Limburg. Dit kwam doordat de vervolgingen in katholieke gebieden heviger waren dan in protestantse gebieden.

Waardoor hield men op met de vervolgingen?

Het vervolgen van heksen stopte geleidelijk doordat men er anders tegenaan begon te kijken. De Wetenschappelijke revolutie zorgde ervoor dat men anders ging kijken naar geneeskunde. Door de vernieuwde kennis kregen intellectuelen langzaam een afgunst tegen heksenvervolgingen. Men geloofde niet meer dat heksen de oorzaak van ziekte en ongeluk waren. Ook begonnen mensen meer te kijken naar humanere manieren van ondervragen, in plaats van martelen. Dit zorgde er in de tweede helft van de 17e eeuw voor dat heksenvervolgingen langzaam werden afgeschaft.

Heksen Hardz

Heksenvervolgingen in de 21e eeuw

Je zou het niet denken, maar er zijn nog steeds landen waar heksen worden vervolgd. In landen als Saoedi-Arabië, India, Indonesië, Oost-Timor en Zuid-Afrika worden er nog steeds heksen beschuldigt en veroordeelt. Niet in alle landen waar tegenwoordig nog vervolgingen plaatsvinden is dit iets wat vanuit de overheid gebeurt. In Zuid-Afrika zijn het bijvoorbeeld lokale stammen die heksen vervolgen. In Saoedi-Arabië zijn er nog wel wetten die hekserij verbieden. Human Rights Watch probeert in deze landen vaak om doodsvonnissen tegen veroordeelde heksen om te zetten in vrijlating of een celstraf.

Conclusie over de heksenvervolgingen

Heksenvervolgingen vonden dus in de vroegmoderne tijd plaats omdat mensen ‘heksen’ ervan beschuldigden om slechte dingen te hebben veroorzaakt. Niet alle heksen werden uiteindelijk tot de dood veroordeeld. Veel kregen slechts een boete of een verbanning. Dankzij de Wetenschappelijke revolutie veranderde de politieke opinie over heksen en het vervolgen van heksen. Hierdoor werden in de 17e eeuw geleidelijk aan heksenvervolgingen verboden in Europa. Desondanks zijn er tegenwoordig dus nog wel heksenvervolgingen in verschillende gebieden van de wereld.